Sommige kinderen plassen overdag al probleemloos op het potje of toilet, maar willen voor het poepen nog een luier aan. Misschien herken je dit wel bij jouw kind en dat kan soms best verwarrend zijn, want je kind voelt duidelijk dát het moet poepen en vraagt soms zelfs zelf om een luier om te poepen. Toch is dit heel normaal gedrag. Het is belangrijk om te weten dat je kind dit niet doet uit onwil, koppigheid of een strijd om controle. Het is simpelweg een bekende hobbel in de zindelijkheidsontwikkeling. In dit blog leggen we je graag uit hoe dit zit en geven we je praktische tips om het poepen op het toilet liefdevol te begeleiden.
Waarom is poepen op het toilet zo anders dan plassen?
Zindelijk worden is een ontwikkelingsproces. Een kind moet lichamelijke signalen leren herkennen, begrijpen wat deze betekenen en daar vervolgens naar handelen. Bij ontlasting speelt daarnaast mee dat een kind voldoende moet kunnen ontspannen om de ontlasting te laten komen. Dat maakt poepen op het toilet vaak net wat complexer dan plassen.
Tijdens de zindelijkheidsontwikkeling komt het regelmatig voor dat kinderen wel op het potje of toilet plassen, maar daar niet willen poepen. Dat komt vaker voor dan soms wordt gedacht. In een recente studie onder 1.218 jonge kinderen gaf 23,6% van de ouders aan dat hun kind tijdens de zindelijkheidsontwikkeling op enig moment weigerde op een potje te poepen. Bijna één op de tien kinderen (9,7%) vroeg zelfs specifiek om een luier om te kunnen poepen.
Wat is poepangst of peuterdarmschaamte?
In wetenschappelijk onderzoek wordt hiervoor de term stool toileting refusal gebruikt, wat letterlijk het weigeren van poepen op het toilet of potje betekent. In de praktijk spreken we vaak van poepangst of peuterdarmschaamte. Het kind vindt het loslaten van de ontlasting nog te spannend en kiest daarom liever voor een vertrouwde manier, zoals een luier.
Pijn bij het poepen: de rol van obstipatie (verstopping)
Soms is er een hele duidelijke, fysieke oorzaak waarom poepen op het toilet nog niet lukt: obstipatie, oftewel verstopping. Bij obstipatie komt de ontlasting minder vaak, is deze hard en kost het veel moeite en pijn om te poepen. Als een kind eenmaal heeft ervaren dat poepen pijn doet, is de kans groot dat het een volgende keer de ontlasting bewust gaat tegenhouden.
Uit onderzoek van Blum, Taubman en Nemeth onder 380 jonge kinderen blijkt heel duidelijk dat harde ontlasting vaak voorafgaat aan poepangst of toilet-weigering. Van de kinderen die worstelden met zowel harde ontlasting als het weigeren van de wc, had maar liefst 93,4% al last van harde ontlasting vóórdat ze de wc gingen weigeren. Bij de kinderen die pijn ervoeren en de wc weigerden, was de pijn in 74,4% van de gevallen al aanwezig voordat het weigeren begon.
Er kan vervolgens een vicieuze cirkel ontstaan. Een vicieuze cirkel betekent dat het ene probleem het andere versterkt, waardoor het probleem zichzelf in stand kan houden:
- Het kind ervaart pijn bij het poepen.
- Om nieuwe pijn te vermijden, gaat het kind de ontlasting ophouden.
- De ontlasting blijft langer in de darm, waardoor er meer vocht aan wordt onttrokken.
- De ontlasting wordt harder.
- Als het kind uiteindelijk toch moet, doet het poepen opnieuw pijn.
- Dit zorgt voor nóg meer spanning en angst, waardoor het kind de ontlasting nog vaker gaat ophouden.
Ook de Nederlandse richtlijn voor obstipatie bij kinderen van 0 tot 18 jaar beschrijft dit mechanisme. Een kind dat pijn ervaart door harde ontlasting kan de ontlasting gaan ophouden om nieuwe pijn te vermijden. Daardoor kan de verstopping ontstaan of erger worden.
Als je kind in deze cirkel zit, is het logisch dat het niet op het toilet wil zitten, waar de spieren (zonder de juiste zithouding) soms moeilijker ontspannen dan in een vertrouwde luier.
Waarom vraagt mijn kind dan wél om een luier om te poepen?
Wanneer je kind weigert om op het toilet of het potje te poepen, betekent dit niet automatisch dat het de ontlasting niet voelt. Integendeel, een kind dat zich even terugtrekt, gaat staan of hurken en heel specifiek om een luier vraagt, laat juist zien dat het de aandrang tot op zekere hoogte herkent. Het kind wéét dat er ontlasting komt, maar kiest bewust voor een vertrouwde manier.
De link tussen een luier en verstopping
Het vragen om een luier tijdens de zindelijkheidsontwikkeling blijkt bovendien vaak samen te hangen met ‘functionele obstipatie’. Dit is verstopping waarvoor geen lichamelijke aandoening of medische oorzaak wordt gevonden.
Recent onderzoek laat zien dat functionele obstipatie duidelijk vaker voorkomt bij kinderen die om een luier vragen om te poepen. Dit betekent niet per definitie dat het dragen van de luier de verstopping veroorzaakt, of andersom, maar wel dat deze twee dingen heel vaak hand in hand gaan.
Waarom kiest een kind voor de veiligheid van een luier?
Waarom jouw kind specifiek voor de luier kiest als poepen op het toilet nog niet lukt, kan verschillende redenen hebben:
- Pijnlijke ervaringen: een eerdere, pijnlijke ervaring met harde ontlasting kan een grote rol spelen.
- Angst voor het onbekende (defecatie): de Nederlandse medische richtlijn noemt ‘angst voor defecatie’. Dit klinkt ingewikkeld, maar het betekent simpelweg angst voor het poepen of het kwijtraken van de ontlasting.
- Angst voor het toilet zelf: sommige kinderen vinden het doortrekken, het spattende water of de grote ‘opening’ van het toilet simpelweg nog te spannend.
- Behoefte aan tegendruk: een luier geeft een gevoel van stevigheid en tegendruk tegen de billen. Veel kinderen vinden dit prettig en veilig om hun spieren goed te kunnen ontspannen.
Moet ik de luier gewoon geven?
We moeten voorzichtig zijn met de conclusie dat een luier altijd nodig is omdat het veiligheid geeft. Dat kan bij een individueel kind zo zijn, maar geldt niet automatisch voor ieder kind. Bij Pebbels kijken we hier vanuit een kindvolgende (Montessori) blik naar. Het gedrag vraagt van ons als volwassenen vooral om nieuwsgierigheid: wat maakt dat dit kind op dit moment wél in de luier kan poepen en nog niet op het toilet?
Is weigeren te poepen op het toilet een gedragsprobleem?
Misschien wel het belangrijkste om te onthouden is dat als poepen op het toilet nog niet lukt, betekent dit niet dat je kind lastig, koppig of ongehoorzaam is.
Uit onderzoek blijkt namelijk dat kinderen die het toilet weigeren, geen extra algemene gedragsproblemen vertonen in vergelijking met kinderen die al volledig zindelijk zijn. Ze zijn ook niet minder geneigd om te luisteren naar instructies van volwassenen. Wat onderzoekers wél zagen, is dat bij deze groep veel vaker verstopping en pijnlijke ontlasting werd gemeld.
Gedrag is een signaal, geen onwil
Dit inzicht vraagt van ons om met een andere, meer nieuwsgierige blik naar het gedrag te kijken. Bij Pebbels geloven we dat ongewenst gedrag zelden ‘bewust ongewenst’ is, maar juist een signaal dat een kind iets nodig heeft. Probeer de situatie daarom eens om te draaien. In plaats van de gedachte: “Hij weet heel goed dat hij op het toilet moet poepen, maar hij wil gewoon niet.” helpt het om je als opvoeder af te vragen: “Hij voelt blijkbaar heel goed dát hij moet poepen en kan dit in zijn luier wel. Wat maakt de stap naar het potje of toilet voor hem op dit moment nog te moeilijk?” Door op deze oordeelvrije manier te observeren, haal je de druk en de strijd eraf en ontstaat er ruimte om je kind te begeleiden vanuit vertrouwen.
Voorkom dat poepen een strijd wordt
Druk uitoefenen rondom ontlasting kan enorm averechts werken, zeker wanneer een kind de ontlasting al ophoudt. Een kind kan immers niet gedwongen worden om zijn ontlasting los te laten.
Ook wetenschappelijk onderzoek naar zindelijkheid ondersteunt een kindgerichte benadering. In een onderzoek werd ouders geadviseerd de toilettraining tijdelijk te onderbreken wanneer kinderen hun ontlasting ernstig gingen ophouden. Bij 24 van de 27 kinderen die tijdelijk weer een luier mochten gebruiken, ontstond binnen drie maanden spontaan toiletgebruik voor ontlasting. Dit betekent niet dat teruggaan naar een luier voor ieder kind dé oplossing is, maar het laat wel zien dat harder aandringen niet vanzelfsprekend de juiste aanpak is.
Een rustige benadering betekent niet afwachten
Een rustige benadering betekent niet dat we het onderwerp volledig loslaten. Bij Pebbels geloven we in begeleiding vanuit een liefdevolle en oplettende houding. We blijven de situatie observeren, bieden laagdrempelige mogelijkheden om te wennen aan het potje of toilet en ondersteunen het kind bij elke volgende haalbare stap. Daarbij kijken we niet alleen naar het gedrag, maar naar het totaalplaatje:
- Ontlasting: is deze zacht of hard?
- Ritme: poept het kind regelmatig?
- Fysieke ervaring: lijkt poepen pijn te doen?
- Signalen: zien we tekenen van ophouden of spanning?
Door op deze manier te kijken, help je poepen op het toilet te begeleiden zonder dat het een strijd wordt.
Hoe begeleid je een kind dat nog niet op het toilet durft te poepen?
Wanneer een kind alleen in een luier wil poepen, kijken we eerst naar wat er achter het gedrag kan zitten. We maken van poepen geen prestatie en vermijden schaamte, boosheid, straf of druk.
Benoem het gedrag
We kunnen bijvoorbeeld rustig benoemen wat we zien: “Ik zie dat je moet poepen. Je wilt daarvoor graag je luier aan.” Daarmee erkennen we het lichamelijke signaal zonder direct iets van het kind te verlangen.
Onderzoek samen in kleine stapjes
Vervolgens kunnen we stap voor stap onderzoeken wat het kind aankan. De opbouw hiervan hangt helemaal af van het kind en de mogelijke oorzaak van het gedrag:
- Voor het ene kind betekent dit dat het voorlopig in de luier poept, maar dat we dit wel in de vertrouwde omgeving van de toiletruimte doen.
- Voor een ander kind is de volgende stap om met een luier om op het potje of de wc te gaan zitten.
Wanneer schakel je professionele hulp in?
Soms is een pedagogische aanpak niet genoeg. Bij signalen van harde of pijnlijke ontlasting, langdurig ophouden, buikpijn, ontlasting in de broek of aanhoudende problemen is het ontzettend belangrijk dat ouders dit bespreken met een huisarts of een andere passende zorgprofessional.
Van ‘niet willen’ naar ‘nog niet kunnen’
De belangrijkste verandering begint misschien wel bij onze eigen blik op de situatie.
Wanneer een kind om een luier vraagt om te poepen, laat het niet alleen zien wat het niet durft of doet. Het laat je juist iets heel moois zien wat het wel kan: je kind herkent de signalen van het lichaam, communiceert hierover en heeft een manier gevonden waarop het de ontlasting op dat moment veilig kan laten komen.
Onze taak als volwassene is daarom niet om die vertrouwde luier zo snel mogelijk af te pakken. Onze taak is om met een nieuwsgierige blik te onderzoeken wat je kind nodig heeft om uiteindelijk die volgende stap naar het toilet te kunnen zetten.
Niet: “Je bent groot genoeg, dus je hoeft geen luier meer.”
Maar: “Je kunt al voelen wanneer je moet poepen. Nu gaan we je helpen om stap voor stap te ontdekken hoe dat ook op het potje of toilet kan.”
Veelgestelde vragen
Wat moet ik doen als mijn kind de ontlasting uit angst blijft ophouden?
Als je merkt dat je kind ontlasting bewust ophoudt, is het belangrijk om geen druk of straf uit te oefenen. Druk versterkt de spanning en de angst namelijk alleen maar. Probeer de rust te bewaren, geef de luier tijdelijk toe als veilige tussenstap en zorg voor voldoende vezels en vocht om de ontlasting zacht te houden. Blijft het ophouden aanhouden of heeft je kind veel buikpijn? Neem dan contact op met de huisarts.
Is het erg als mijn kind tijdelijk weer teruggaat naar een luier om in te poepen?
Nee, dat is helemaal niet erg en soms juist heel helpend. Uit onderzoek blijkt dat tijdelijk teruggaan naar een luier de enorme druk van de ketel kan halen. Het geeft je kind de benodigde veiligheid en ontspanning om de drempel te verlagen. Je kunt deze luierfase vervolgens in kleine, veilige stapjes weer afbouwen (bijvoorbeeld door de luier in de badkamer of op het toilet te gebruiken).
Hoe herken ik of mijn kind last heeft van obstipatie (verstopping)?
Obstipatie herken je doordat de ontlasting hard is, het poepen veel moeite of pijn kost, of doordat je kind minder vaak ontlasting heeft. Soms zie je ook dat er kleine beetjes ontlasting in de broek lekken (broekpoepen) doordat de harde verstopping de darm blokkeert. Signaleer je deze klachten? Bespreek dit dan altijd tijdig met een arts of zorgprofessional voor een medische check.
Lees ook: